Dostoevskij, profeti i jetës tjetër

Dostoevskij, profeti i jetës tjetër

Në “Drama e humanizmit ateist”, Atë Henri de Lubac na paraqet një radiografi të ateizmit e të humanizmave të ngjallur prej tij dhe dramën që përfaqëson për shpirtin njerëzorë, me qëllim që të na shtyjë të bëhemi të vetëdijshëm për situatën shpirtërore të botës në të cilën jetojmë. Gjatë zhvillimit të veprës na paraqet karakteristikat e ateizmit bashkohorë, mbi të gjitha ato të humanizmit pozitivist (Comte), të atij marksist dhe të atij të Nietzsche-s, tri format më të përhapura dhe më ndikueset e humanizmit në shekujt XIX e XX, me pasoja të prekshme në shekullin XXI. De Lubac nënvizon se ateizmi bashkohorë është më tepër një antiteizëm, një antikrishtërim, themeli i përbashkët i të cilëve është mohimi i Zotit dhe objektivi parësorë do të ishte asgjësimi i personit njerëzorë. Në pjesën e tretë të kësaj vepre, De Lubac na paraqet një figurë të jashtëzakonshme: Dostoevskij, i njohur si një gjeni i trazuar, një psikolog që hedh dritë mbi natyrën tonë dhe vrojton me intensitet zonat më të thella të shpirtit njerëzor, një profet që shpall triumfin e Zotit në zemrën njerëzore e pararend forma të reja mendimi e jete të brendshme. Kjo pjesa e tretë në fakt titullohet “Dostoevskij profet”. Në prologun e librit të vet, De Lubac flet kështu për Dostoevskijn: «Marksi nuk kishte vdekur akoma e Nietzsche nuk kishte shkruar akoma më të shkëlqyerin ndër librat e tij kur një tjetër njeri, edhe ai një gjeni i trazuar por më profetik, shpallte me rrezatime te çuditshme fitoren e Zotit në shpirtin njerëzor, ringjalljen e tij të përjetshme». Dostoevskij është një romancier i cili zbulon se njeriu nuk mund të organizojë tokën pa Zotin; kur provon ta bëjë, nuk bën tjetër përveç se e organizon kundër njeriut, ashtu sikurse është parë mbi të gjitha gjatë shek. XX, por që ai e ka parathënë në mënyrë befasuese. Krahasimi me Nietzsche Një krahasim duket i detyrueshëm: ai me Nietzsche, të cilin Lou Salomé e ka përshkruar jo vetëm si profeti i vdekjes së Zotit por edhe si profeti i njerëzimit pa të afërm. Që të dy janë aktorë të privilegjuar të kësaj drame e cila luhet në ndërgjegjen njerëzore: në favor të Zotit ose kundër Tij. De Lubac na informon që Nietzsche njihet me veprën e Dostoevskij-t në 1887 dhe me dije mbi impaktin e thellë që ka përfaqësuar për të ky takim, për afrimitetin dhe gëzimin që ka provuar duke e lexuar për herë të parë. Megjithatë, entuziazmi fillestarë ka shkuar drejt ftohjes me kalimin e kohës dhe është transformuar në një flakje të dhunshme. De Lubac i përshkruan si “vëllezër armiq”. Janë vëllezër sepse Dostoevskij ka hyrë i pari në universin vetmitarë në të cilin Nietzsche do të futet më pas. Dostoevskij e ka parandjerë krizën më të tmerrshme që Nietzsche ngarkohet jo vetëm ta shpall por i së cilës është edhe shpikësi i madh: “vdekja e Zotit”. Dostoevskij paraprin e parasheh ateizmin dhe mbi-njeriun e Nietzsche-s por e tejkalon tundimin në të cilin Nietzsche dorëzohet. Duhet nënvizuar që Dostoevskij zhytet në madhesinë e universit të Nietzsche-s, e pararend atë, përjeton humnerën në të por e zbulon helmin e tij dhe nuk e lë veten të verbohet prej tij. Dostoevskij dhe Nietzsche kanë bërë një analizë të pamëshirshme të epokës sonë. Kanë kritikuar racionalizmin dhe humanizmin perëndimorë; kanë denoncuar idenë e progresit, aq e dashur për njeriun perëndimorë; kanë përjetuar një gjëndje ligësire shumë të ngjashme përball mbretërisë shkencës dhe ëndrrave të saj idiliake; kanë nënçmuar në të njëjtën mënyrë qytetërimin sipërfaqsorë të kohës sonë, e kanë çmaskuar lustrën e tij dhe kanë bërë ç’mos për ta bërë sa më të dukshme duke e parashikuar katastrofën e tij të afërme. Që të dy e kanë përjetuar ankthin e Zotit por i kanë dhënë zgjidhje në mënyra shumë të ndryshme. Nietzsche ka vënë bast mbi ateizmin ndërsa Dostoevskij e ka provuar forcën e ateizmit, veçanarisht në lidhje me problemin e ekzistencës së Zotit dhe problemin e së keqes për të cilët beson se nuk ekziston përgjigje në planin racional por që u ka rezistuar marramëndjes së tyre. Përballë problemit të së keqes, Dostoevskij beson me ngulm që Krishti nuk ka ardhur për ta shpjeguar vuajtjen e as të zgjidh problemin e të keqes; Jezusi e ka marr të keqen mbi shpatullat e veta për të na liruar. Dostoevskij sheh qartë që pyetja e ateistit është kjo: “çfarë mundet njeriu? Çfarë mundet një njeri?”. Nietzsche mendon se njeriu do të kishte mundur të ishte një tjetër gjë, do të kishte mundur të ishte më tepër por mbetet në këtë etapë krejt të padenjë. Për këtë arsye shpall “mbinjeriun”, njeriu i transformuar në Zot, komplet i liruar nga skeptri hyjnorë. Në të kundërt, Dostoevskij ndërmerr një ecje në fund të së cilës gjindet Zoti i bërë njeri, misteri i Mishërimit. Në këtë rrugëtim, Dostoevskij ka përjetuar kanosjen e vuajtjes universale, magjepsjen e të keqes dhe marramendjen e ateizmit. Ka arritur të konsiderojë këtë të fundit si shkallën e paraparafundit që shpie në besim, tek e cila gjithsesi, jo të gjithë arrijnë. Arrin të pohojë që pikërisht nëpërmjet darës së dyshimit ka mbërritur në fe, në lavdin e Zotit të gjallë. Për nga qëndrimi që marrin përballë figurës së Jezusit, dallimet mes të dyve janë shumë të dukshme. Zoti që triumfon në shpirtin e Dostoevskij-t është Zoti i Jezusit. Zoti i mohuar nga Nietzsche është po i njëjti Zot. Që të dy janë ndjerë të tërhequr fort nga figura e Jezusit por reagimet e tyre kanë qënë të kundërta: njëri në favor të Krishtit e tjetri tundra tij. De Lubac na paraqet opinionin e André Gide, i cili zbulon në Nietzsche ndjenjën e smirës, duke dashur t’i bëjë konkorrencë Ungjillit. Njëra nga veprat e tija kryesore, “Kështu foli Zarathustra”, është në fakt një kundërpërgjigje ndaj Ungjijve, biles një parodi. Në Nietzsche-n ekziston një rivalitet me Jezusin duke kërkuar për t’u paraqitur si një antitezë formale e Tij. Dostoevskij, i internuar në Siberi, e takon sërisht Krishtin. Lexon, rilexon e mediton Ungjillin dhe aty zhytet, jo vetëm në Shkrimin Shenjtë por edhe në veprat e Etërve të Kishës. Përjeton forcën e mëkatit, njeh agoninë e dyshimit por në këtë përleshje preferon të qëndrojë me Krishtin. Për të nuk ka asgjë më të bukur, më të thellë, më sintomatik (udhërrëfyes), më të arsyeshëm, më të guximshëm e më të përkryer se sa Krishti. Në një botë në të cilën e keqja bëhet gjithmonë e më e madhe, Dostoevskij depërton në një dimension të katërt, mbretëria e Shpirtit, në të cilën është e mundur të shihet drita e Krishtit. Dostoevskij zbulon me kthjelltësi të madhe çfarë ndodh nëse refuzojmë Krishtin: “çfarë do të vëmë në vend të Tij? Veten tonë?” Për të, hyjniteti i Jezusit është ekstremisht e rëndësishëm, është i vetëdijshëm për faktin se nëse e konsiderojmë Atë vetëm si njeri, nuk është Shpëtimtari dhe burimi i jetës. Dështimi i ateizmit Në veprat e tija, Dostoevskij përshkruan në mënyrë plastike tipet e ndryshme të ateizmit, nga ai më i zakonshmi deri tek ateizmi mistik, por De Lubac përqëndrohet në tre tipe ateizmi: a) ideali shpirtëror i individit që ngrihet përmbi çdo ligj (ideali i “njeriu-Zot”), b) ideali shoqëror i revolucionarit që don të sigurojë, pa Zotin, lumturinë e të gjithë njerëzve (ideali i “Kullës së Babelit”) dhe c) ideali racional i filozofit që refuso çdo mister (ideali i “Pallatit të kristaltë”). 
a) “njeriu-Zot”. Është ideali i njeriut të epërm (i kundërvënë njeriut të zakonshëm i cili nuk duhet të bëjë asgjë tjetër veçse të bindet), i thirrur për për të kumtuar një fjalë të re, për të shkelur ligjin, për të shkatërruar të tashmen në emër të diçkaje më të mirë. Gjithçka i lejohet, përfshirë këtu edhe primi. Sidoqoftë, nuk është një rrugë pa dalje pasi gjinden rrugëdalje nga ky burg i egër i ateizmit: pendesa, dëshira për të jetuar dhe shqyrtimi i ndërgjegjes, çojnë në njohjen e të vërtetës mbi njeriun, njohja e pamundesisë së tij dhe heqja dorë nga vullneti për t’u bërë Zot. Është sintomatike që ateizmi t’i shpierë disa në vetvrasje (Stavroguin, Nietzsche), sepse ky epilog fatal tregon vetvrasjen shpirtërore të qënjes e cila ka refuzuar të Qënurit dhe ka pretendu me krenari të zërë vendin e Tij. Është domethënës ky paragraf i cili përmbledh këtë lloj ateizmi : “Duke parë se nuk ekziston as Zoti as pavdekësia, i lejohet njeriut të bëhet ‘njeri-Zot’, dhe ka ardhur në botë vetëm për të jetuar në këtë mënyrë. Nga ky moment, me zemër të lehtësuar, do të mund të lirohet nga rregullat e moralit tradizional të cilit njeriu i nënshtrohej si një skllav. Për Zotin nuk ekziston ligj. Kudo që Zoti të gjindet, ai është vendi i tij”. b) Kulla e Babelit. Me këtë imazh, Dostoevskij paraqet aventurën socialiste, e cila nuk është vetëm çështja që ka të bëjë me punëtorët; përkundrazi është çështja e ateizmit, mishërimi i saj bashkohorë. Është çështja e Kullës së Babelit që ndërtohet pa Zotin, jo për të arritur qiellin nga toka por për të sjellur qiellin në tokë. Dostoevskij shpall që aventura socialiste mund të arrijë të bëhet sistem skllavërimit e dhune, sepse është një shoqëri pa Zotin në të cilën njerëzit kanë mbetur të vetëm e jetimë. Sikur të mos mjaftonte, bashkë me Zotin u ka hequr atyre edhe pavdekësinë. Janë të çmendur të tërbuar që e bëjnë veten zotëruesit e të vërtetës e besojnë me forcë në pagabueshmërinë e gjykimeve të tyre. Shkurt, bëhet fjalë për një projekt të destinuar të falimentojë, pasi nëse ndërtohet pa Zotin duhet drejtuar tek Djalli për ta ndërtuar; për këtë arsye është një sistem që ndërtohet kundër njeriut. c) Pallati i kristaltë. Ateizmi pretendon se ka ndërtuar një pallat të kristaltë në të cilin gjithçka është dritë pasi ka vendosur që jashta tij nuk ka asgjë. Merret në shqyrtim universi i arsyes. Dostoevskij pohon qartë që këto sisteme (kantizmi e pozitivizmi) kanë lënë pas dore një element: njeriun. Ky pallat i kristaltë është në të vërtëte një burg i errët. Nuk është për t’u çuditur që Dostoevskij dëshiron të arratiset nga ky burg i karakterizuar nga të vërtetat e imponuara nga shkenca e nga një jetë e racionalizuar deri në ekstrem. Një nga përsonazhet e tij thotë: “Sa gjë e bukur që është shkenca! […] Gjithsesi, më mungon Zoti”. Një gjë është e sigurtë: besimi është i pashkatërrueshëm në zemrën e njeriut. Ateistat mund të paraqesin argomentime të patëmeta: besimtari i vërtetë nuk turbullohet edhe pse nuk din ç’të përgjigjet. Përvoja e përjetësisë Ateizmi falimenton në format e tija të ndryshme, e shpërbën qënjen dhe pjellë robëri, përfundon në vetvrasje kolektive e individuale. Gjithsesi, mbijeton ndjenja religjoze e pamposhtur përball çdo lloj dialektike. Dostoevskij përpiqet të hap misterin e gjërave hyjnore që për ateistin nuk ekzistojnë. Atyre që nuk shohin tjetër veçse fjalë në ponimi e besimit, Dostoevskij do t’u flasë në emër të përvojës. Përvojës së tokës do t’i kundërvëjë përvojën e përjetësisë. Do të thotë, ashtu si mundet, atë që ka parë nga pikpamja e vdekjes, ose më mirë nga pikpamja e të përjetshmes, e lexuar në dritën e besimit të tij në Krishtin dhe në meditimin e Ungjillit. Në këtë mënyrë na komunikon shpresën për t’u lira një ditë nga këto pengesa. Të mos harrojmë se Dostoevskij është profeti i jetës tjetër, profeti i përjetësisë së afërme i cili beson në pavdekësi dhe pret ringjalljen. 
“(…) do të ringjallemi, do të shihemi përsëri, do t’i tregojmë me gëzim njëri-tjetrit gjithçka që ka ndodhur (…)”. marrë nga: http://www.aleteia.org (perktheu Edison Kumllaku)

Previous Deklarata per shtyp e Konferences Ipeshkvore: Pro dinjitetit te personave homoseksuale, por jo marteses ndermjet personave me te njejten gjini. Jo shkaterrimit te armeve kimike ne Shqiperi!
Next Papa: “Edhe unë rrëfehem çdo 15 ditë”

Sugjerime